Paranoid Kişilik Bozukluğu, dinamik sınıflamada Borderline kişilik örgütlenmesi içerisinde değerlendirilen bir bozukluktur. Kelimenin kökeni, para (yan, dışında) ve noia / nous (akıl, zihin) sözcüklerinden türeyen paranoiaya dayanır. Bu nedenle paranoia, “aklın dışında olmak” ya da “zihinsel sapma/akıl dışılık” anlamlarını taşır.
Paranoid Kişilik Bozukluğu (PKB) nedir?
Paranoid Kişilik Bozukluğu olan bireylerin iç dünyasında kodlanan önemli öteki; güvenilmez, art niyetli ve kötücül bir figürdür. Bu figür, kişinin benliğine saldıran ve onu küçülten bir önemli öteki niteliği taşır. Bu nedenle, paranoid kendilik içsel olarak hissettiği bu önemli ötekiye karşı sürekli tetiktedir ve adeta gardını almış durumdadır.
Paranoid ve paranoyak terimleri ne anlam ifade eder?
Paranoya ve paranoid durumlar olarak bilinen bozukluklar, DSM’de “sanrılı bozukluklar” başlığı altında yer alır. Paranoid içerikli sanrılar pek çok ruhsal bozuklukta görülebilir.
Paranoya (Sanrılı Bozukluk), kişinin tek bir temaya ya da dizgeye uyan, birbiriyle bağlantılı sanrı örüntülerine sahip olduğu bir ruhsal bozukluk olarak tanımlanır. Bu sanrılar dışında bireyde belirgin bir işlevsellik bozulması gözlenmeyebilir ve halüsinasyonlar bulunmayabilir.
PKB’nin en belirgin belirtileri nelerdir? Günlük yaşamı ve ilişkileri nasıl etkiler?
Paranoid Kişilik Bozukluğunun belirtileri aşağıda sıralanmıştır:
- Yaygın şekilde güvensizlik ve şüphecilik hisleri vardır. Yakınlarından sürekli şüphe duyarlar. Nedeni sorulduğunda ikna edici bir kanıt sunamazlar. “Öyle hissediyorum” gibi kişisel sezgilerden bahsederler.
- Ötekilerin motivasyonlarını art niyetli olarak yorumlama eğilimleri vardır. Karşılarındaki kişi olumlu davransa bile art niyet arayabilirler.
- Ötekilere güven duymakta ciddi zorluklar yaşarlar. Bu güvensizlik nedeniyle, kendi bilgilerini ve iç dünyalarını paylaşmakta güçlük çekerler. Bunun temel nedeni, paylaştıkları bilgilerin ileride kendi aleyhlerine kullanılabileceği yönündeki güçlü inançlarıdır. Bu korku, onları aşırı ketum yapar. Örneğin, bir yakınının boşanma gibi kişisel bir bilgisini dahi paylaşmayabilirler; zira söylerse “sen problemli bir ailede büyümüşsün” gibi bir yorumla karşılaşılacağından endişe ederler. Bu derin güvensizlik, terapi sürecinde dirençlerle karşılaşılmasına neden olur.
- İyi niyetli sözlerde bile tehdit edici, küçümseyici mesajların olduğunu düşünürler.
- Kemikleşmiş öfkeleri ve kinleri olabilir. Kırıldıklarında affetmeleri zordur, kalpleri kolay kolay yumuşamaz.
- Kendi karakterlerine, şöhretlerine sürekli saldırı olduğunu hissederler. Ötekilerin sürekli onları incitmeye, küçük düşürmeye çalıştıklarını düşünürler.
- Partnerlerinin sadakatiyle ilgili yeterince kanıtları olmasa dahi şüpheleri vardır. Partneri aksini ispat etsin isterler. Patolojik kıskançlık, aşırı şüphecilik sık görülür. “Beni aldatıyor”, “Beni artık sevmiyor”, “Arkamdan dolap çeviriyor” gibi cümleler sık duyulabilir.
PKB ile Paranoid Şizofreni arasındaki fark nedir?
Referans fikirleri, kişinin aslında kendisiyle ilgisi olmayan olaylardan kendine yönelik anlamlar çıkarması ve buna bağlı olarak alınganlık göstermesi durumudur.
Paranoid Kişilik Bozukluğunda görülen referans fikirleri hezeyan düzeyine ulaşmaz ve kişinin işlevselliği ciddi ölçüde bozulmaz. Ayrılık, boşanma gibi yaşam olayları yaşanabilir ancak zihinsel bütünlük korunur. Eğer gerçek dışı ve tam bir inanış söz konusuysa tanı artık psikoz olarak değerlendirilir.
Paranoid Kişilik Bozukluğunda referans fikirleri her zaman düşünce düzeyindedir. Örneğin kişi partnerinin kendisini aldattığını düşünebilir. Oysa psikozda “Biliyorum, üst kattaki adamla sevişiyorsun” gibi kesin, sorgulanmayan ifadeler duyarız.
PKB neden oluşur? Genetik, biyolojik, psikolojik ve çevresel faktörler nelerdir?
Paranoid Kişilik Bozukluğu (PKB) tek bir nedene bağlı değildir; genetik, biyolojik, psikolojik ve çevresel etkenlerin birleşimiyle gelişir. Bu kişilerin çocukluk dönemlerinde duygusal kötü muamele, reddedilme, küçümsenme veya ihmal yaşamış olma olasılıkları yüksektir.
PKB hangi yaşlarda ve nasıl başlar?
Paranoid Kişilik Bozukluğu (PKB) genellikle ergenlik sonu veya erken yetişkinlik döneminde belirginleşir.
Belirtilerin kökeni çoğu zaman çocukluk ve ergenlik yıllarına kadar uzansa da, kişilik örüntüsü ancak yetişkinliğe doğru kalıcı bir biçimde ortaya çıkar.
Paranoid kişilik yapısının çocukluktan itibaren işaretleri olabilir mi?
Evet, olabilir. Çocuklukta alınganlık, eleştiriye karşı aşırı hassasiyet, başkalarının art niyetli davrandığını düşünme, güven sorunu ve küçük düşmeye karşı aşırı duyarlılık gibi belirtiler görülebilir. Ancak bu özellikler doğrudan Paranoid Kişilik Bozukluğu gelişeceği anlamına gelmez; yalnızca olası bir kişilik örüntüsüne işaret edebilir.
Kimlerde daha sık görülür, risk faktörleri nelerdir?
Paranoid Kişilik Bozukluğu (PKB), ailede paranoid özellikler veya psikotik bozukluk öyküsü olan kişilerde daha sık görülür. Risk faktörleri arasında çocuklukta duygusal ihmal, kötü muamele veya travma yaşamış olmak, eleştiriye aşırı duyarlılık, kronik güvensizlik ve düşmancıl ortamlarda büyümek yer alabilir.
PKB nasıl teşhis edilir? Teşhis için hangi kriterler ve psikolojik testler kullanılır?
Paranoid Kişilik Bozukluğu (PKB) tanısı, yalnızca alanında uzman bir ruh sağlığı profesyoneli tarafından, bireyin davranış ve ilişki örüntülerinin derinlemesine incelendiği kapsamlı bir klinik değerlendirme sonucunda konulur. MMPI gibi bazı kişilik testleri, bu süreçte tanıya destekleyici bilgiler sağlayabilir.
PKB başka psikiyatrik hastalıklarla birlikte görülebilir mi? Hangi bozukluklarla birliktelik sıktır?
Paranoid Kişilik Bozukluğu (PKB), depresyon, anksiyete, madde kullanımı ve psikotik bozukluklar gibi çeşitli psikiyatrik hastalıklarla birlikte görülebilir.
Paranoid Kişilik Bozukluğu olan bireyin günlük yaşamda yaşadığı başlıca zorluklar nelerdir?
Paranoid Kişilik Bozukluğu olan bireyler, başkalarının kendisini kandıracağı, suistimal edeceği veya aldatacağı kaygıları taşırlar. Yeni biriyle tanıştıklarında, hemen güvenmez ve “Acaba bana neden merhaba dedi?” veya “Nasıl bir art niyeti var?” gibi sorularla değerlendirme yaparlar; her türlü tanışma girişimini, yakınlığı veya merakı art niyetli algılayabilir ve güvenmesi uzun zaman alır.
Aile, arkadaş veya sevgili gibi uzun süredir tanıdığı kişilere de kolay kolay güvenmezler ve “Belki arkamdan gülüyorlardır” gibi düşünceler taşıyabilirler; insanların göründükleri gibi olmayabileceğine dair kuşkuları devam eder.
Başkalarının kendisini küçümsediğini veya alay ettiğini düşünebilir ve buna karşı “Ne bakıyorsun?” gibi ani tepkiler verebilirler.
PKB’li biriyle iletişim kurarken nelere dikkat edilmeli?
Bütün ilişkilerde olduğu gibi, PKB’li biriyle de özellikle güvenli bir ilişki kurmak önemlidir; dolaylı yollardan kaçınılarak doğrudan ve açık bir şekilde konuşmak, ayrıca kişinin soru ve kaygılarını paylaşabileceği bir alanın olması da önem taşır.
Aile bireyleri ve yakın çevre için öneriler neler olabilir?
PKB’li kişiler çoğu zaman kendi isteğiyle terapiye başvurmaz; ancak aile içi sorunlar, boşanma riski, partnerin kıskançlık veya ilişki kaynaklı ciddi sıkıntılar yaşaması gibi durumlarda terapiye gelmeleri mümkün olur. Bu nedenle, nazik ve uygun bir şekilde, profesyonel destek almaları teşvik edilmelidir.
PKB tedavi edilebilir mi? Hangi terapi yöntemleri ve ilaçlar kullanılır?
Paranoid Kişilik Bozukluğu’nun (PKB) tedavisinde temel ve en etkili yaklaşım psikoterapidir. Kişilik yapısında kalıcı bir iyileşme ve değişim, ancak uzun soluklu bir terapi süreci ile mümkündür.
İlaç tedavisi ise, kişilik yapısını doğrudan değiştirmez; bunun yerine, uyku bozuklukları veya dürtü kontrolü zorlukları gibi eşlik eden semptomatik durumları hafifletmek amacıyla destekleyici olarak kullanılabilir.
Tedavi olmazsa ne gibi sonuçlar yaşanabilir?
Paranoid Kişilik Bozukluğu olan kişi tedavi almadığında, belirtiler yaşam boyu devam eder, ilişkileri ciddi şekilde etkilenir ve işlevselliği bozulur.
PKB’yi tamamen iyileştirmek mümkün müdür yoksa yaşam boyu mu sürer?
Diğer tüm kişilik bozukluklarında olduğu gibi, Paranoid Kişilik Bozukluğu da temel olarak psikoterapi ile iyileşme potansiyeline sahiptir. Ancak, bu yapısal özelliklere yönelik bir psikoterapi uygulanmadığı takdirde, belirtiler genellikle kalıcı olur ve kişinin yaşam boyu devam eden bir örüntüsü haline gelir.
Bir kişinin PKB olup olmadığını anlamak için hangi sorular sorulabilir/test yapılabilir?
Kişilik Bozukluğu (KB) tanısı sürecinde, öncelikle alanında uzman bir ruh sağlığı profesyoneli tarafından kapsamlı bir klinik değerlendirme yapılır. Bu değerlendirme sırasında, kişinin belirti, davranış ve ilişki örüntülerini anlamak amacıyla ilgili KB belirtilerinin varlığı ve yokluğu detaylıca sorgulanır. Ayrıca, MMPI (Minnesota Çok Yönlü Kişilik Envanteri) gibi standardize edilmiş bazı kişilik testleri uygulanarak, tanı sürecine destekleyici veriler elde edilebilir.
Paranoid birinin şüphe ve güvensizliklerine nasıl yaklaşılmalı?
Paranoid bireylerin şüphe ve güvensizliklerine yaklaşırken sabırlı, tutarlı ve açık bir iletişim çok önemlidir; sözler ve davranışlar tutarlı olmalı, dolaylı ifadelerden kaçınılmalı, suçlama yerine destekleyici bir dil kullanılmalı, sınırlar net belirlenmeli ve onların kaygı ve korkuları empatiyle karşılanmalıdır; güven zamanla oluşur, bu yüzden hızlı sonuç beklemekten kaçınılmalıdır.
PKB’ye sahip biri neden terapiye gitmek istemez/öfkeyle karşılık verir?
Paranoid Kişilik Bozukluğu olan kişiler, başkalarına güvenmekte yaşadıkları zorluklar nedeniyle terapötik bir ilişki kurmakta güçlük çekerler. Terapiste karşı aktarımları genellikle olumsuzdur; terapisti çoğu zaman reddedici veya küçük düşürücü davranma ihtimali olan biri olarak görürler.
Psikoterapi sürecinde psikolojik değerlendirmeler yapılır, ancak PKB’li birey bu değerlendirmeleri ve terapisti, danışanın kötü yönlerini açığa çıkararak kendi üstünlüğünü göstermek isteyen ve danışanın iyiliğiyle ilgisi olmayan biri olarak algılayabilir.
Bu nedenle terapi sırasında sürekli savunma halinde olabilir ve terapiye gitmek istemeyebilir. Ayrıca terapistin, danışanın mutsuzluğu ve kuşkuculuğunu hemen giderecek bir gücünün olmaması, zaman içinde sıkıntıları hafifleten bir tedavi sürecinin ilerlemesi bile danışanda öfke veya direnç yaratabilir.