Travma Sonrası Stres Bozukluğu Tedavisi

“Travma” kelimesi, Yunanca’da “yaralamak” veya “delmek” anlamına gelir. TSSB, ağır bir travmadan sonra ortaya çıkan psikiyatrik bir hastalıktır.

Travma Sonrası Stres Bozukluğu Nedir? Nasıl Ortaya Çıkar?

Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB), kişinin ölüm ya da ölüm tehdidi, ağır yaralanma, cinsel saldırı veya bunların tehdidine doğrudan maruz kalması, bir başkasının başına geldiğine tanık olması ya da yakın birinin böyle bir olay yaşadığını öğrenmesi sonucu ortaya çıkabilir.

Örseleyici olayın sevimsiz ayrıntıları ile yineleyici biçimde ya da aşırı bir düzeyde karşı karşıya kalmış (örneğin; felaket sonrası insan kalıntılarını toplayan kişiler, çocuk istismarının ayrıntıları ile yeniden karşılaşan polis memurları) kişilerde de görülebilir.

Bu bozukluk, olayı yeniden yaşantılama, disosiyatif belirtiler, olayı hatırlatan duygu, düşünce ve davranışlardan kaçınma ve aşırı uyarılmışlık gibi belirtilerle kendini gösterir.

TSSB ile Anksiyete Bozukluğu Arasındaki Fark Nedir?

TSSB’de kişi, travmatik olayın bir yönüne benzeyen ya da onu çağrıştıran içsel ya da dışsal uyaranlarla karşılaşınca fizyolojik olarak tepki gösterebilir, kaygı hissedebilir. Travmayla ilgili hatıra, düşünce ya da duygulardan kaçınabilir. Kaygı bozuklukları (özellikle yaygın anksiyete), TSSB’ye eşlik edebilir. Ancak, TSSB ile kaygı bozuklukları, başlangıç nedenleri, semptomları, belirtileri ve diğer pek çok açıdan birbirinden farklıdır.

Travma Sonrası Stres Bozukluğunun (TSSB) Psikolojik Travma ile İlişkisi Nasıldır?

Ruhsal ya da psikolojik travmalar, çeşitli fiziksel ve psikiyatrik hastalıkların ortaya çıkmasını kolaylaştırır.

Ruhsal travma yaşamak, ASB (Akut Stres Bozukluğu), TSSB (Travma Sonrası Stres Bozukluğu) gibi travmatik stres hastalıklarının ortaya çıkmasına neden olabilir. Depresyon, uyku bozuklukları, cinsel sorunlar gibi diğer birçok psikiyatrik hastalığın tetikleyicisi olabilir. Şizofreni gibi psikotik hastalıklar, duygudurum bozuklukları gibi kronik hastalıkları tetikleyebilir.

Travmatik Stres Bozukluğu Ne Anlama Gelir?

Travmatik stres bozukluğu, travma sonrası stres bozukluğu ile aynı anlama gelir.

Ankara Travma Sonrası Stres Bozukluğu’nun (TSSB) En Yaygın Belirtileri Nelerdir?

Travma Sonrası Stres Bozukluğunun belirtileri dört başlıkta incelenebilir:

• Yeniden Yaşantılama: Travmatik olayın sık sık akla gelmesi, rüyalarda görülmesi, sanki olay tekrar yaşanıyormuş gibi hissetme (flashbackler), ve olayı hatırlatan durumlarla karşılaşıldığında yoğun ruhsal sıkıntı veya bedensel tepkiler (örneğin kalp çarpıntısı, terleme, nefes darlığı) yaşanması şeklinde kendini gösterir.
• Kaçınma ve Küntleşme: Kişi, travmatik olayı hatırlatan düşünce, duygu veya konuşmalardan kaçınabilir. Aynı şekilde, olayı hatırlatan etkinlikler, yerler veya kişilerden uzak durma eğiliminde olabilir. Ayrıca, olayın önemli bir yönünü anımsamakta zorluk yaşayabilir.
• Aşırı Uyarılmışlık: Kişi, uykuya dalmakta veya uykuyu sürdürmekte zorlanabilir, tahammülsüzlük ve öfke patlamaları yaşayabilir. Düşüncelerini belirli bir konuya yoğunlaştırmada güçlük çekebilir, sürekli tetikte olma hali içinde olabilir ve aşırı irkilme tepkisi gösterebilir.
• Disosiyatif Belirtiler: Kişi, uyuşukluk, dalgınlık veya duygusal tepkisizlik yaşayabilir. Çevresinde olup bitenleri algılama düzeyi azalabilir (afallama). Derealizasyon (çevrenin değiştiği hissi) veya depersonalizasyon (kendi bedenini dışarıdan izliyormuş gibi hissetme) durumu ortaya çıkabilir. Ayrıca, disosiyatif amnezi, yani travmanın önemli bir yönünü hatırlayamama görülebilir.

Bunun yanı sıra kişi, ürkütücü duyguları bastırmaya çalışırken, dolu dolu yaşama kapasitesini kaybedebilir. Neden, amaç ve yön duygusunda kayıp, özfarkındalıkta azalma, aynaya bakınca kendini tanıyamama, hareketsizlik ve eylemsizlik gibi belirtiler ortaya çıkabilir. Korkudan korkma, duygusal değişimlerden korkma, bedenin verdiği mesajları göz ardı etme veya çarpıtma gibi durumlar yaşanabilir. Bu da kişinin güvenli olanla tehlikeli olanı ayırt etmesini zorlaştırabilir.

Travmatik Olay Sonrası Ortaya Çıkan Psikolojik Tepkiler Nelerdir?

Travmatik olay sonrasında aşağıdaki psikolojik tepkiler ortaya çıkabilir:

• Samimi ilişkiler kurmakta güçlük yaşama
• Korktukları, bağımlı ya da öfkeli davrandıkları için kendilerini küçümseme
• Yaşadıkları utançla yüzleşmekten kaçınma
• Hissizleşme (hiçbir amacı yokmuş gibi, boşlukta yüzmek gibi)
• Etrafta olup biteni anlamlandırmada zorluk yaşama
• Ruhsal esnekte azalma
• Hayal gücünde daralma
• Dünyaya daha tehditkar gözlerle bakma
• Gelecek için bir umut-hedef beslememe
• Travma yaşamayanları güvenilmez bulma, kendilerini anlayamadıklarını düşünme
• Geçmiş ve şimdiki yaşamları arasında köprü kurmakta güçlük yaşama
• Sadece travmatik yaşantıların canlı kalması, diğer zamanların boş ve anlamsız gelmesi, hatta duygusuz yaşanması
• Tehlikeli bir şeyler yapmadığında boşluktan ve can sıkıntısından yakınma, bu nedenle travmaya daha sık maruz kalacak olayların içine daha kolay atılma
• Başlarına gelenleri anlatmakta zorluk yaşama, duyguları yeniden canlanıyor olsa bile dile getirmeleri çok zorlanma
• Yaşamlarına yeni deneyim katmakta zorlanma (her yeni deneyim geçmiş travma deneyimine bir şekilde sabitlendiği için bozuluyor gibidir)
• Bedenleriyle iletişimleri iyi olmadığından, kendilerini koruyamadıklarından yeniden mağdur olma olasılığında artma

TSSB Belirtileri Ne Kadar Sürede Ortaya Çıkar?

TSSB belirtileri, travmatik olaydan sonraki birkaç hafta ya da birkaç ay içerisinde ortaya çıkar. Bu süre, nadir olarak 6 ayı geçer. Belirtilerin 6 aydan daha geç başladığı durumlarda kişiye geç başlangıçlı TSSB tanısı konulabilir.

Kompleks Travma Sonrası Stres Bozukluğu (Kompleks TSSB) Nedir?

Çok sayıda travma olayına uzun süre maruz kalan kişilerde TSSB belirtilerine ek olarak aşağıdaki belirtiler de görülebilmektedir:

• Duygulanım ve dürtü kontrolünde değişiklikler: öfke patlamaları, intihar düşünceleri, risk alıcı davranışlar vb.
• Bilinç ve dikkatte değişiklikler: amnezi, dissosiyasyon ve depersonalizasyon
• Kendilik algısında değişiklikler: suçluluk duygusu, utanç, kendini sorumlu hissetme, yalnızlık hissi vb.
• Başkaları ile ilişkilerde değişiklikler: güvensizlik, yakınlık kuramama, tekrar mağdur olma ve mağdur etme dürtüsü vb.
• Somatizasyon: sindirim sistemi yakınmaları, kronik ağrı, cinsel belirtiler
• Anlamlandırmada değişiklikler: güveni korumada yetersizlik, çaresizlik, umutsuzluk
• Saldırganı algılamada değişiklik

Akut Stres Bozukluğu ile TSSB Arasındaki Fark Nedir?

Akut Stres Bozukluğu belirtileri, travmatik olaydan sonraki ilk 1 ay içinde başlar ve biter. Eğer belirtiler bitmez ve uzarsa tanı TSSB olarak değişir.

TSSB Çocuklarda ve Yetişkinlerde Nasıl Farklı Belirtiler Gösterir?

Araştırmalara göre, bebeklerde ve erken çocukluk yıllarında TSSB gelişme oranının yetişkin popülasyona benzer olduğu bulunmuştur. Erken çocukluk döneminde TSSB tanısı konulmuş çocuklarda semptomların 18 -21 ay boyunca seyrettiği gözlenmiştir.

Sevdiği birinin kaybını yaşayan ergenlerin ise %52’sinin TSSB kriterlerini karşıladıkları görülmüştür. Yani, bazı belirtiler farklılık gösterse de çocuklar ve ergenlerde görülen TSSB belirtileri, yetişkinlerdeki belirtilerle büyük ölçüde benzerlik göstermektedir.

Yetişkinlerden farklı olarak, çocuklar ve ergenlerde görülebilecek TSSB belirtileri şunlardır:

• Farkında olmayarak yapılan sık davranış tekrarları,
• Yüksek çığlık ya da patlama tarzında sesler çıkarma,
• Korkutucu ve ani hareketler,
• Hırçınlık, kabuslar,
• Değişik korkular,
• Travmanın oyunlara yansıtılması,
• Gelişme basamaklarında geriye gitme,
• İlgi çekme davranışları,
• Beceri geliştirme güçlüğü,
• Travma yaşatan kişiyi taklit etme,
• Şımarıklık-yaramazlık,
• Akademik başarıda düşmeler,
• Arkadaşlardan ve etkinliklerden uzaklaşma

Hangi Olaylar Travma Sonrası Stres Bozukluğuna Neden Olabilir?

Cinayete tanık olma, trafik kazasında birinin yaralandığına tanık olma, cinsel tecavüz, çocuğunun öldürüldüğünü duyma, işkence, ölüm ya da yaralanmayla sonuçlanmayan trafik kazası, travma yaşayan kişilerin hikayesini dinleme, intihar girişimi, doğal afetler, şiddete ve/veya savaşa maruz kalma vb. olaylar TSSB’ye neden olabilir.

Çocukluk Travmaları TSSB Riskini Artırır mı?

Yaşam boyu travmaların %25’inin çocukluk yıllarında görülmektedir. Çocukluk döneminde yaşanmış fiziksel veya cinsel istismar, trafik kazaları, aile içi şiddet, kanser gibi önemli hastalıklar, savaş, doğal afetler, akran zorbalığı gibi travmatik olaylar TSSB riskini artırmaktadır.

Bunun yanı sıra model çocuk olarak yetiştirilme, yaratıcılığın kısıtlanması, duygu ve paylaşımdan yoksun aile ortamı, boşanma, aile içi çatışma gibi görünüşte travmatik olmayan ancak çocukları ciddi biçimde etkileyen olaylar olabilir. Travmatik veya stres verici olaylar, travmatik bir sürece dönüşebilir.

Travma Sonrası Stres Bozukluğu Gelişme Riski Kimlerde Daha Yüksektir?

Travmatik olayın aşağıdaki şekillerde gerçekleşmesi, TSSB gelişme riskini artırmaktadır:

• Kişinin olayı doğrudan yaşaması,
• Yaşamı tehdit etmesi, fiziksel yaralanma ve kayıplara yol açması,
• Süreğen olması,
• Kasıtlı ve insan eli ile yapılması
• Travma anında donakalma, şaşkınlık, unutkanlık gibi belirtilerin olması
• Hissedilen korku, çaresizlik ve dehşetin aşırı olması
• Travmatize olmuş bir toplumun üyesi olmak,
• Akut veya süreğen ikincil stresler,
• Basın yayın aracılığıyla travmatik görüntülere maruz kalmak

Aşağıda sıralanan kişisel etkenler, TSSB gelişme riskini artırmaktadır:

• Kadın cinsiyet
• Bekar, dul ya da boşanmış olmak
• Yoksulluk veya düşük sosyoekonomik düzey
• Düşük eğitim düzeyi
• Çocukluk-Yaşlılık
• Azınlık üyesi olmak
• Kişinin kendisinde veya ailesinde psikiyatrik bir hastalık öyküsü olması
• Genetik yatkınlık
• Çocukluk çağı ruhsal travmaları
• Dayanıklılıkta yetersizlik, işlevsel olmayan başa çıkma yöntemleri
• Bazı kişilik özellikleri (içe dönüklük ve nörotisizm)

Aşağıda sıralanan çevresel etkenler, TSSB gelişme riskini artırmaktadır:

• Tıbbi, psikolojik ve sosyal yardım servislerine ulaşımın yetersizliği,
• Sosyal kaynakların ve desteğin azlığı,
• Az gelişmiş / gelişmekte olan bir ülkede yaşamak,
• Göç edilen bölge veya ülkede yaşamak

Beyin Kimyası ve Biyolojik Faktörler TSSB Gelişiminde Nasıl Rol Oynar?

Stres, hipotalamusta CRH, hipofizde ACTH ve adrenal bezde de kortizol salgılanmasına yol açmaktadır. Kronik streste, zaman içinde HPA aksı sürekli uyarıma cevap vermemeye başlamaktadır ve kortizol düzeyi düşmeye başlar. Travmanın uzun sürmesi NA aşırı tüketimine neden olmakta bu da yıllar içinde strese duyarlılığı artırmaktadır.

Hastanın travmayı anımsatan durumlara kendi istekleri ile yöneldiklerine ilişkin gözlemler, bu sırada endojen opioidler salgılanması nedeniyle travmatik olaylarla karşılaşmaya yönelik bir bağımlılık gelişebileceğini düşündürmektedir. Endojen opioidler, fiziksel ve psikolojik travmalarda biyolojik cevabın ürünü olarak salgılanmakta, sedasyon ve analjeziye yol açmaktadır.

TSSB olan hastalarda dikkat ve bellek bozukluklarının, mezokortikal dopaminerjik sistemin hiperaktivasyonu ile ilişkili olabileceği ileri sürülmektedir.

Çalışmalar bellekteki bozukluklarla serotonin sistemi arasında belirgin etkileşimin olduğunu düşündürmektedir. Ayrıca birçok çalışmada bellek fonksiyonları ile strese verilen kortizol yanıtı arasındaki bir ilişkiden söz edilmektedir.

TSSB olan hastalarda polisomnografik incelemelerde uyarılmışlık göstergesi olan uykuda bölünmeler, uyku latensi uzaması, REM latensi kısalması, derin uyku azalması belirgin noktalardır.

Travmatik Stres Bozukluğu ile Depresyon ve Anksiyete Arasında Nasıl Bir İlişki Vardır?

Travmatik belirtilerin ilk 3 ayda düzelmediği ve süreğenleştiği durumlarda kişinin yaşam kalitesi bozulabilir. Kişisel, toplumsal ve ekonomik sorunlar ortaya çıkmaya başlar. Buna bağlı olarak TSSB’ye sıklıkla Majör Depresif Bozukluk, Kaygı Bozuklukları gibi hastalıkların eşlik ettiği görülür.

Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) Nasıl Tedavi Edilir?

TSSB, psikoterapi, ilaç tedavisi ve EMDR gibi yöntemlerle tedavi edilebilir.

Psikoterapi, Travma Sonrası Stres Bozukluğunda Nasıl Yardımcı Olur?

Müdahalenin öncelikli amacı; kaybedilen temel güven duygusunun yeniden kazanılması, travma sonrası stres tepkilerinden kaynaklanabilecek bozucu etkilerin önüne geçilmesi, travmatik yaşantıdan önceki işlevsellik düzeylerinin yeniden sağlanmasıdır. Görüşme sürecinde öncelikle kişinin travma yaşayıp yaşamadığı, yaşadıysa ne tür bir travmaya (deprem, yangın, ölü – yaralı görmek, sevdiği birini kaybetmek vb.) maruz kaldığı öğrenilir. Sonrasında bazı teknikleri içeren tedavi protokolüne başlanır.

Yeniden yaşantılama tekniğiyle, acı veren malzeme işlenir ve bu malzemeye duyarlılık artırılır. Bu süreçte, kişi travmatik anı ya da olayı yeniden deneyimler ve anlamlandırarak, acı veren malzemenin entegrasyonu sağlanır, yani kişinin bu olayla uyum sağlaması hedeflenir. Acıyı yok saymak ya da reddetmek, travmanın uzun süreli etkilerini artırabilir.

Alıştırma temelli tedavilerde amaç danışanın anksiyetesini azaltmaktır. Anksiyeteyi azaltan yöntemler kullanılmadan kişi, anksiyete yaratan uyaranlara sistematik olarak maruz bırakılır. Anksiyetenin azalması kaçınmayı azaltır, uyumlu davranışların gelişmesini sağlar, hatalı inançların yeniden yapılanmasına katkı yapar.

İmgesel alıştırmalarla travmatik olayı hayal etme ve anksiyeteyi kontrol altına alıncaya kadar bu hayali zihninde tutma pratikleri yapılır. Kişi, olayı şimdiki zamanda anlatır ve yaşadıklarını gözünde canlandırır.

Gerçek yaşam alıştırmalarıyla kaçınma davranışlarının üstüne gidilir.

Bilişsel yeniden yapılandırma tekniğiyle, olumsuz otomatik düşüncelerin yerine alternatif düşünceler geliştirilir. Danışana esneklik becerisi kazandırılır.

İşlevsel olmayan baş etme mekanizmaları değiştirilir.

Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) TSSB İçin Nasıl Uygulanır?

Travmatik olayın anılarına ait imgelerin üstüne gitme, travma ile ilişkili çevresel uyaranların üstüne gitme, bilişsel yeniden yapılandırma, davranışsal deneyler ve kaygı yönetimi, beceri eğitimi, problem çözme, öfke yönetimi, duygu regülasyonu gibi davranışçı yöntemlerle TSSB tedavisi uygulanır.

EMDR (Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme) Terapisi Nedir?

EMDR, TSSB tedavisinde uygulanan yaklaşımlardan biridir.

Travma Sonrası Stres Bozukluğu Tedavisinde Hangi Terapi Yöntemleri Daha Etkilidir?

TSSB tedavisinde Bilişsel Davranışçı Terapi, EMDR, psikodinamik psikoterapi gibi yaklaşımlar sıklıkla uygulanmaktadır.

Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) İçin İlaç Tedavisi Gerekli midir?

TSSB belirtilerinin çok şiddetli olduğu durumlarda ilaç tedavisi uygulanabilmektedir.

Online Terapi, Travma Sonrası Stres Bozukluğu Tedavisinde Etkili midir?

TSSB tedavisinde online terapi görüşmeleri yapılmaktadır.

TSSB Yaşayan Biri Günlük Hayatını Nasıl Düzenleyebilir?

Günlük rutinlerin mümkün olduğunca devam ettirilmesi, alışılmış yemek düzeninin sürdürülmesi, uyku düzeninin sağlanması, sporun günlük yaşamın bir parçası haline getirilmesi ve gelecek için planlamalar yapma amacıyla düşünmek önemlidir. Ayrıca, kişinin profesyonel bir uzmandan destek alması önerilir.

Mindfulness (Bilinçli Farkındalık) TSSB Semptomlarını Hafifletir mi?

Ciddi disosiasyonla ilerleyen flashbackler olduğunda, mindfulness gibi ek yöntemler tedavide kullanılabilir. Kişiye nefes egzersizi öğretilir. Şimdi ve buradaya odaklanmayı sağlayacak “grounding” teknikleri, semptomların azalmasına yardımcı olabilir.

Nefes ve Gevşeme Egzersizleri Travma Sonrası Kaygıyı Azaltır mı?

Nefes ve gevşeme egzersizleri, bir tedavi yöntemi değildir ancak tedaviyi destekleyici ek yöntemler olarak kullanılabilir. Bu egzersizler, kişinin kaygısını kontrol edemediği durumlarda, kaygıyı yatıştırabilir.

Destek Grupları ve Sosyal Çevre, TSSB Tedavisinde Nasıl Rol Oynar?

TSSB yaşayan bir kişiyi, travmatik yaşantılarıyla ilgili olarak anne-babaları, arkadaşları ve sosyal çevresiyle konuşmaya teşvik etmek faydalı olabilir, ancak zorlamamak çok önemlidir. Destek grupları ve aile, kişiyi duygularını paylaşması için desteklemelidir.

Travmatik olaydan önceki sosyal, kültürel ve fiziksel etkinlik ve sorumluluk düzeylerine geri dönmeleri ve olayın ardından yürütülen toplumsal yardım çalışmalarına katılmaları konusunda cesaretlendirmelidir.

Travma Sonrası Stres Bozukluğu Sadece Savaş Gazilerinde mi Görülür?

Hayır, TSSB travmatik bir olaya maruz kalmış veya maruz kalmış bir kişiye tanık olmuş herkeste görülebilir.

Her Travmatik Olay TSSB’ye Yol Açar mı?

Hayır, her travmatik olay TSSB’ye yol açmaz. Kişisel ve çevresel faktörler, travmanın şiddeti, gerçekleşme şekli ve kişinin travmaya verdiği tepki gibi birçok etmen, TSSB gelişme riskini etkileyebilir. Her birey travmayı farklı şekilde deneyimleyebilir ve bu deneyimlerin sonucu da kişiden kişiye değişir. Hazırlıklı olmak, ruhsal bozuklukların ortaya çıkmasında koruyucu olabilir.

Ankara Travma Sonrası Stres Bozukluğu Zamanla Kendiliğinden Geçer mi?

TSSB’si olan hastaların büyük çoğunluğunda belirtiler, genellikle ilk 3 ay içinde geçmeye başlar. Ancak, ilk 3 ayda düzelmeyen hastalarda, belirtilerin süreğenleşme olasılığı artar. Bu durumda, profesyonel yardım önemli olacaktır.

Detaylı bilgi almak için bizimle iletişime geçebilirsiniz.

Kaynaklar

• Öztürk, O. (1983). Ruh sağlığı ve hastalıkları. Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği yayını.
• Özgen, F., & Aydın, H. (1999). Travma sonrası stres bozukluğu. Klinik Psikiyatri, 1(34-41).
• Judith Herman (2021). Terör, Unutulmuş bir tarih. Travma ve İyileşme.
• Solmuş, T. TRAVMA PSİKOLOJİSİ Kendi Anlatımlarıyla Küllerinden Doğan Ünlüler. Nobel Akademik Yayıncılık.